Swoszowice, dawna wieś w dolinie Wilgi przy trakcie solnym z Wieliczki na Śląsk i dawnej drodze Kraków-Świątniki, po raz pierwszy wzmiankowana była w 1362 r. jako Swoszow (w dwa lata później już jako Swoszowicz) i należała do sekretarza królewskiego Piotra. W 1415 r. Władysław Jagiełło przeniósł wieś z prawa polskiego na średzkie, a w pierwszej połowie XV w. część Swoszowic stała się własnością klasztoru Bożego Ciała w Krakowie. W 1422 r. na terenie wsi odkryto znaczne pokłady siarki, powstały wówczas kopalnie stanowiące własność królewską (we wschodniej części, zwanej Siarczaną Górą, zachowały się hałdy), do których prawa na początku XVII w. Zygmunt III Waza nadał klasztorowi Bożego Ciała. Huty siarczane powstawały także w sąsiedniej wsi Rajsko. Pod koniec XVIII w. wieś należała do Funduszu Religijnego (podobnie jak nieodległe Opatkowice), następnie (z wyjątkiem kopalń) do rodziny Strenschuss-Saniewskich. Od 1807 kopalnie siarki w Swoszowicach stanowiły własność rządową (wydobywania siarki zaniechano w 1882 r.).

Pierwsze informacje o leczniczym znaczeniu wód siarczanych ze Swoszowic pochodzą z pracy Wojciecha Oczki “O cieplicach” z 1578 r., zaś w 1796 r. wzniesiono pierwsze budynki zdrojowe. W 1811 r. Feliks Radwański, nowy właściciel wsi i zdroju, wybudował dom zdrojowy (zachowany po przebudowach z 1860 i XX w.) połączony obecną ul. Kąpielową z tzw. traktem cesarskim. Uzdrowisko było bardzo modne, szczególnie w okresie Księstwa Warszawskiego (leczył się w nim m. in. Hugo Kołłątaj), ale po powstaniu listopadowym kurort podupadł. Dopiero Spółka Uzdrowisk Krajowych zawiązana przez Józefa Dietla w 2. połowie XIX w. rozbudowała zakład uzdrowiskowy i założyła park krajobrazowy. Od 1867 r. zakład należał do hr. Stadnickiego. Na przełomie XIX i XX w. w sąsiedztwie uzdrowiska rozwinęła się zabudowa willowa. Obecnie uzdrowisko w Swoszowicach należy do Zespołu Uzdrowisk Krakowskich, leczy się w nim ok. 5 tys. osób rocznie.

Także w dolinie Wilgi leżą Jugowice, wzmiankowane po raz pierwszy w 1372 r., które były własnością mieszczan krakowskich. W 1386 mieszczanin Giecz sprzedał Jugowice klasztorowi bożogrobców w Miechowie, a od końca XIV w. do około połowy XVIII w. wieś była własnością klasztoru św. Jadwigi na Stradomiu. Pod koniec XVIII w. Jugowice włączono do Borku Fałęckiego, a przez wieś przeprowadzono odcinek traktu cesarskiego do Wiednia (obecna ul. Zakopiańska) i wytyczono obecną ul. Kąpielową jako drogę rokadową do Swoszowic. Do Krakowa włączono Jugowice w 1941 r. Po II wojnie światowej znaczny obszar Jugowic zajęła zabudowa jednorodzinna oraz wyrobiska zakładów Solvay.

Przy dawnym trakcie do Myślenic leżą Wróblowice, duża wieś po raz pierwszy wzmiankowana w 1381 r. W XV w. stopniowo przechodziła ona na własność augustianów (z nadań Mikołaja i Jana z Brzezia oraz Zbigniewa z Brzezia). W 1442 r. Władysław Warneńczyk przeniósł wieś (zapisaną przy tej okazji jako Wroblowice) z prawa polskiego na średzkie, wówczas powstał także folwark klasztorny. Na przełomie XVIII i XIX w. na terenie Wróblowic istniała kapelania miejscowa (z tego czasu zachowała się drewniana dzwonnica), po 1804 erygowano parafię Przemienienia Pańskiego, obejmującą także Kurdwanów i Swoszowice. W 2. połowie XIX w. wieś liczyła około 500 mieszkańców i ok. 85 domów. W okresie międzywojennym Wróblowice słynęły z produkcji pantofli sprzedawanych pod Sukiennicami, zaś włączone do Krakowa - wraz z rozwijającą się zabudową podmiejską - zostały w 1973 r.

Benedyktyni byli z kolei pierwszymi właścicielami Opatkowic (stąd zapewne i nazwa wsi, zapisywana w 1229 r. jako Opatkowic, a w latach 1470-80 - Opatkowycze), położonych nad Wilgą przy dawnym trakcie solnym z Wieliczki na Śląsk oraz gościńcu z Podgórza do Mogilan, choć w 1471 r. kanonik krakowski Jan Długosz zakupił w Opatkowicach 2 łany dla klasztoru paulinów na Skałce. W 1367 r. Kazimierz Wielki nadał tej wsi prawo niemieckie. Prawdopodobnie w XVI w. założono na jej terenie folwark klasztorny. W 1884 r. przez jej obszar oraz Jugowice przeprowadzono linię kolejową do Oświęcimia, a w latach 90. XX w. - południową obwodnicę Krakowa, przy skrzyżowaniu z ul. Zakopiańską lokalizując dwupoziomowy węzeł komunikacyjny.

Z kolei pierwsza wzmianka o Kosocicach znajduje się w dokumnecie dość niezwyczajnym, bo w czternastowiecznym falsyfikacie przywileju własnościowego, według którego najpierw stanowiła własność rycerską, a od 1238 klasztoru benedyktynek w Staniątkach. Wieś ta już przed 1326 r. posiadała własną parafię św. Marii Magdaleny oraz zapewne drewniany kościół (w 1727 r. wzniesiono w tym samym miejscu nową drewnianą świątynię, zastąpioną po pożarze w latach 1932-4 murowaną, zaś w 1770 r. założono cmentarz). Pod koniec XIV w. była własnością Kossockich herbu Rawa, niewiele poźniej założono folwark, przekształcony następnie w niezachowany zespół dworski. W XVII w. jej właścicielami byli Dembińscy, w 2. połowie XIX w. należała do Śliwińskich.

W 1972 r. włączono do Krakowa Kosocice, w rok później Opatkowice i Rajsko (wieś położoną nad Wilgą, przy dawnym trakcie solnym z Wieliczki na Śląsk, wzmiankowaną po raz pierwszy w 1390 r., pierwotnie stanowiącą własność rycerską, następnie szlachecką, m. in. Stokowskich, Starowiejskich i Ettingerów).

Tekst Agnieszka Kruszyńska, Iwona Wendel

na podstawie:

Adamczewski J, Kraków od A do Z, Kraków 1992

Encyklopedia Krakowa, red. Stachowski A. H., Warszawa-Kraków 2000

Florkowska-Frančić H., Z przeszłości Grębałowa 1247-1997, Kraków 1997

Informator Dzielnicy VII Miasta Krakowa [Kraków 1999]

Lechowski A., Bronowice. Jubileusz 700-lecia lokacji, Kraków 1994

Świechowska H., Przedmieście Wesoła, Kraków 1938